Vì sao sức khỏe hệ sinh thái là một vấn đề quan trọng: câu chuyện về rừng ngập mặn ở đồng bằng Sông Cửu Long

14 December 2011 | Article

Nếu được bảo vệ đúng cách, thiên nhiên sẽ có khả năng phục hồi rất tốt sau mỗi biến động. Tuy nhiên, khả năng đó phụ thuộc vào sức khỏe và khả năng chống chịu của hệ sinh thái. Rừng ngập mặn ở ĐBSCL là một ví dụ điển hình cho nguyên lý này.

Trong chuyến thực địa gần đây, nhóm cán bộ dự án Cải thiện Sức chống chịu vùng ven biển (BCR) đã khảo sát một số khu rừng ngập mặn và nhận thấy có những nguy cơ đang đe dọa các cánh rừng này. Tại nhiều khu vực, rừng ngập mặn đã bị chặt phá để làm ao nuôi tôm và chỉ còn lại những dải rừng rất mỏng ở phía sau. Tại một số nơi, rừng ngập mặn thường chỉ trồng một loại cây duy nhất với mức độ đa dạng sinh học rất thấp. Ví dụ như ở Sóc Trăng, đa phần cây ngập mặn là cây bần trong khi ở Cần Giờ, cây đước lại chiếm ưu thế. Một nhà quản lý rừng ở Sóc Trăng giải thích rằng trồng một loại cây bần thì sẽ thuận tiện hơn nhiều. Tuy nhiên, theo ý kiến một nhà nghiên cứu Trung Ương thì sâu bệnh ở Cần Giờ khá phổ biến và sức khỏe rừng ngập mặn đang bị suy giảm bởi thiếu sự đa dạng loài trong trồng rừng.

Trồng duy nhất một loại cây ngập mặn rất có thể làm tăng nguy cơ xói lở bờ biển. Trong suốt chuyến đi, chúng tôi nhìn thấy những khu vực bờ biển đang bị xói mòn nhanh chóng, tại đó chính quyền địa phương cho rằng việc mất rừng và vỡ đê kè là do nước biển dâng và tác động của sóng biển. Ở những nơi này, chỉ còn lại những dải rừng ngập mặn rất mỏng, thường rộng không quá 100m và nằm ngay cạnh đê biển (trong ảnh). Ở ấp Vàm Rầy, tỉnh Kiên Giang, một trưởng thôn khi được hỏi là có phải rừng bị mất là do người dân ở đây khai thác quá mức không, ông đã trả lời là không và nói đó là do nước biển dâng và sóng đánh. Không một ai, kể cả chính quyền địa phương và người dân cho rằng nguyên nhân có thể là do vị trí của đê biển hoặc là tác động của rừng ngập mặn. Nếu như không xây dựng đê ở vị trí đó, một khu rừng ngập mặn với rất nhiều chủng loại phong phú có khả năng thích ứng với điều kiện mới đã có thể tồn tại bằng cách lùi dần vào trong đất liền. Theo thời gian chính các dòng hải lưu chứ không phải nước biển dâng là nhân tố quan trọng quyết định khu vực nào sẽ bị xói lở nhiều và bị mất rừng ngập mặn, và điều này, đa phần không được các địa phương trong chuyến khảo sát của chúng tôi đề cập đến.

Với một thể trạng “yếu” và sự tồn tại của những giải pháp công trình, những khu rừng ngập mặn của ĐBSCL trở nên rất dễ bị tổn thương trước những biến động. Hay nói cách khác, “khả năng thích ứng” của rừng ngập mặn ở ĐBSCL rất thấp. Điều này làm ta liên tưởng đến câu chuyện “con gà và quả trứng”: Có phải là vì mất rừng ngập mặn nên xói lở bờ biển ngày càng gia tăng hay là vì xói lở bờ biển (có thể do sự thay đổi trong dòng hải lưu) nên rừng mới bị mất? Cả hai điều này có thể đều đúng: đường bờ biển được bảo vệ bởi một dải rừng ngập mặn khỏe mạnh có khả năng chống chịu trước tác động của sóng biển và xói lở, nhưng khi rừng bị suy giảm nghiêm trọng, khả năng bảo vệ của nó sẽ mất đi và bờ biển rất dễ chịu tác động của sóng biển, làm ngăn cản quá trình phục hồi.

Thông qua dự án Cải thiện Khả năng chống chịu vùng ven biển (BCR), IUCN đang nỗ lực nhằm nâng cao khả năng thích ứng của các cộng đồng ven biển ở Cần Giờ, Bến Tre, Sóc Trăng và Kiên Giang. Để biết thêm thông tin chi tiết về dự án BCR, vui lòng truy cập: http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/asia/regional_activities/building_coastal_resilience/